وقف در جامعه اسلامى به عنوان یكى از سنتهاى پسندیده همواره مورد توجه و علاقه مسلمانان بوده است و موقوفات به صورت گسترده و در زمینه‏هایى متنوع در جامعه آشكار شده است. از دیرباز وقف قرآن به مساجد، اماكن مقدسه و بقاع متبركه وجهه همت واقفان متدین بوده است. آنان به قصد تقرب به خدا و خدمت‏به ساحت قدس امام‏علیه‏السلام و اظهار ارادت به عتبه مقدسه رضویه، نسخه‏هاى خطى نفیس خود را با ایمان و اخلاص تقدیم داشته‏اند.
در این مقال، از میان گنجینه غنى نسخ خطى قرآنهاى وقفى كتابخانه مركزى آستان قدس رضوى مرورى خواهیم داشت‏بر عناوین و القاب رجال (1) واقف و تاملى در شیوه وقفنامه‏نویسى آنان، و منتخبى از آن آثار به شرح زیر ارائه مى‏گردد:
 

بخشهاى مختلف وقفنامه‏ها
 

هر وقفنامه معمولا بخشهاى زیر را در بردارد:
 

الف - عبارت عربى اول وقفنامه‏ها
 

وقفنامه‏ها معمولا با عبارات عربى كه نمایانگر اعتقاد واقفان آنها است‏به صورت عبارتى كوتاه و گویا و گاه طولانى آغاز مى‏شود. شواهد زیر از این قبیل است:
1 - بسم‏الله خیر الاسماء الحمدلله الواقف على الضمائر المطلع على السرائر و الصلوة والسلم على خیر خلقه محمد و آله الاخیار و الاطهار و الابرار (ق 241). (2)
2 - بسم‏الله الرحمن‏الرحیم الحمدلله الواقف على الضمائر و النیات المطلع على السرائر و الخفیات و الصلوة والسلم على خیر خلقه محمد صاحب المعجزات الباهرات و آله المعصومین (ق 230).
3 - هو الحق هذا الجزء من القرآن المجید الذى هو بشرف خط سید الاوصیا و حجة‏الله على اهل الارض و السماء نفس الرسول و زوج البتول و ابى السبطین و امام الثقلین المخصوص باختصاص انما ولیكم الله المعزز باعزاز من كنت مولاه فعلى مولاه... وقف على الروضه المنوره المقدسه المطهره الرضیه الرضویه على ساكنها الف صلوة و سلام و تحیة (ق‏6).
 

ب - عبارات فارسى اول وقفنامه‏ها
 

علاوه بر عبارت «وقف مؤبد و حبس مخلد» كه در اكثر وقفنامه‏ها بچشم مى‏خورد، واقفان عبارات دیگرى جهت تبیین و توضیح وقف آورده‏اند كه به عنوان نمونه چند شاهد ارائه مى‏گردد:
1 - وقف مؤبد و حبس مخلد نمود این قرآن مجید و فرقان حمید را... خاقان جم خدم و قاآن فرشته حشم آن كه به او فخر كند عز و جاه نام خوشش فتحعلى پادشاه
دام ظله به روضه سلطان الاولیا و برهان الاتقیاء ثامن الائمة النجباء و خدام و زائرین این روضه با احترام كه از تلاوت آن مستفیض گردند. ق 108.
2 - وقت مخلد و حبس مؤبد نمود... قزاق‏خان این قرآن و فرقان حمید را بر مزار مرحومه مغفوره ... مهرالنساء صبیه خود كه واقع است در تكیه... آستانه متبركه منوره مطهره مقدسه امام ثامن ضامن مفترض الطاعة واجب العصمة بیرون نبرند در همانجا هر یك از مؤمنین كه خواهند، تلاوت و قراءت نموده ثواب آن به روح مغفوره صلاحیت و فضیلت و تقوى شعار. ق‏257.
3 - وقف مؤبد و حبس مخلد صحیح شرعى نموده شد حسبة لله و طلبا لمرضاته این یك جلد كلام‏الله مجید بر حرم مطهر حضرت ثامن‏الائمه اعنى على بن موسى‏الرضا علیه الآف التحیة و الثناء و بر رواق مطهر آن برگزیده انام كه مؤمنین و مؤمنات در آن تلاوت نمایند و بعد از فراغت از تلاوت این حقیر فقیر سراپا تقصیر واقف را به دعاى خیر یاد و شاد نمایند. ق‏447.
 

ج - شرایط وقفنامه‏ها
 

در اكثر وقفنامه‏ها عبارت: لایباع و لایوهب و لایرهن كه هیچ كس حق فروش و بخشش و رهن را ندارد آمده است، همچنین واقفان براى استمرار موقوفات شرط یا شرایطى را در ضمن وقفنامه‏ها آورده‏اند كه شواهد زیر از این قبیل است:
1 - از اطراف حرم مبارك بیرون نبرند مگر بجهت تعمیر. ق‏159.
2 - از آن موضع شریف و محل منیف نقل و تحویل ننمایند. ق 230.
3 - مقرر آن كه از حرم محترم و كتابخانه تحویل و نقل نكنند. ق 108. 4 - مشروط آن كه این قرآن مجید را از ضریح مبارك بیرون نیارند و در روى صندوق اطهر انور گذارند و در وقت تنظیف ضریح مقدس یكنفر قارى در این چند ساعت زمان اشتغال به این امر مبارك است تلاوت كنند و بعد از فراغ یا در همان مكان مقدس یعنى صندوق اقدس بگذارند، فمن بدله بعد ما سمعه. فاثمه على الذین یبدلونه... . ق‏109.
5 - بدست اطفال بى‏تمیز ندهند و بخارج حرم مطهر نبرند. ق 181.

وبلاگ وقف، احسان ماندگار - Www.Ehsan-Mandegar.MihanBlog.Com
 

د - لعن و نفرین در وقفنامه‏ها
 

نكته دیگرى كه در پاره‏اى از وقفنامه‏ها خودنمایى مى‏كند نگرانى واقفان از تغییر و تبدیل شرایط وقف است. از این‏رو نفرین و لعنت‏خدا و رسول را براى متخلفان خواسته‏اند.
1 - فروشنده در لعنت‏خدا و نفرین رسول باشد. ق‏1047.
2 - بیرون برنده قرآن مزبور از مزار مزبور و فروشنده و خرنده... و سایر تصرفات تصرف كننده وقف به لعنت‏حق سبحانه و تعالى و نفرین رسول صلوات‏الله علیهم اجمعین گرفتار و از رحمت الهى بى‏بهره گردد. ق‏257.
 

ه - ثواب وقف
 

واقفان قرآن كریم به قصد قربت‏حضرت حق و ارادت به ساحت قدس على‏بن موسى‏الرضاعلیه‏السلام قرآن‏هاى خویش را وقف نمودند و ثواب تلاوت آن را نیز به روح امام همام و یا به روح پدر یا مادر خود واقف اختصاص داده‏اند.
1 - در حرم مطهر یا عمارات متبركه به تلاوت آن اشتغال نمایند و ثواب تلاوت و قراءت را هدیه به ارواح مطهرات ائمه معصومین صلوات‏الله علیه اجمعین نمایند و استمداد از ارواح طیبین ایشان جسته روح كثیر الفتوح واقف معظم‏الیه و والدین بزرگوار ایشان را به قراءت سوره مباركه حمد و توحید یاد و شاد نمایند. ق 231.
2 - ثواب آن را مفوض و مرجوع فرمود به روح كثیر الفتوح والدین خود... مبرورون مرحوم مهدى لشكرنویس... كه در یوم لاینفع مال و البنون الامن اتى‏الله - بقلب سلیم عاید روزگار ایشان گردد. ق 584.
 

و - تولیت
 

تولیت عهده‏دار انجام امور موقوفه است كه از طرف واقف به این سمت گماشته شده و در هر عصرى واقفان مراقبت از قرآنها را به متولیان جلیل‏الشان آستان قدس رضوى تفویض نموده‏اند:
1 - تولیت قرآن مزبور به عالیجاه تولیت و صدارت پناه سلاله السادات میرزا محمدعلى و بعد از فوت معظم‏الیه با متولیان عظام این روضه عرش احترام. ق 108.
2 - تولیت آن را مفوض نمودم هر عصرا بعد عصر و قرنا بعد قرن كه جملگى مؤمنین و مؤمنات را ماذون سازد بتلاوت آن در مزار مزبوره. ق‏257.
3 - تولیت وقف مزبور را به جناب واقف معظم‏الیه مفوض نمود به متولیان جلیل‏الشان سركار فیض آثار در هر عصرى از اعصار در حفظ و ضبط آن فراشان آستانه منوره را مامور فرمود كه محبوس نگذارند و به اطفال بى‏تمیز ندهند. ق 231.
 

ز - نام و صفات واقفان
 

در خلال وقفنامه‏ها صفاتى براى واقفان آمده است كه بیانگر خضوع و ارادت به پیشگاه قرآن و عتبه مقدسه امام همام مى‏باشد:
1 - الواقف هو تراب اعتباها و المفتخر بخدمة بابها اعنى سید سلاطین زمان ... المظفر شاه عباس الحسینى الموسوى الصفوى. ق‏6.
2 - وقف مخلد روضه رضیه رضویه ملكوتیه لاهوتیه نمود این قرآن مجید و فرقان حمید را كمترین خلق‏الله محمد معصوم وزیر سابق مازندران. ق 230.
3 - ... بعد از فراغت از تلاوت این حقیر فقیر سراپا تقصیر واقف را به دعاى خیر یاد و شاد نمایند. ق‏447.



ادامه مطلب


نوع مطلب : وقف و اقتصاد اسلامی، 
برچسب ها :
لینک های مرتبط :


جمعه 14 مهر 1391 :: نویسنده :

پیدایش سنت حسنة وقف به صورت اسلامی همراه با سایر سننِ واجب و مستحب اسلام به وسیلة منادیان اسلام، از سال‌های 21 و 22 ق مطابق با سال 651 م (زمان فتح ایران به دست مسلمانان) به‏تدریج در ایران مرسوم شد، هر چند در ابتدا دارای تشکیلات منظمی نبوده است.
در دورة سلجوقیان (1037 ـ 1175 م) و در دورة صفویان (1502 ـ 1736م) و در دورة قاجاریان (1786 ـ 1925م) فعالیت‏های وقفی در ایران گسترش یافت.
در دورة سلجوقیان، خواجه نظام الملک وزیر باتدبیر ملکشاه سلجوقی موقوفات زیادی را برای احداث و نگهداری و ادارة نظامیه‌های خود ایجاد کرد.
توسعة موقوفات در کشور ایران در زمان شاهان صفوی به اوج خود رسید؛ به طوری که شاه عباس اول همة اموال و املاک خود را وقف کرد و به تبعیت از این پادشاه، سایر ثروتمندان و حاکمان آن زمان در سراسر ایران نیز به امر
وقف مبادرت ورزیدند.

وبلاگ وقف، احسان ماندگار - Www.Ehsan-Mandegar.MihanBlog.Com


در کتاب تاریخچة اوقاف اصفهان آمده است:
...در اواخر دورة حکومت صفویه، املاک و باغ‏ها و اراضی اصفهان به حدی وقف شده بود که برای موقوفات جدید، زمین طِلق در اصفهان پیدا نمی‏شد. مردم اصفهان برای وقف ناچار از اراضی اطراف کاشان و جاهای دیگر استفاده می‌کردند؛ و هم‏اکنون بسیاری از املاک اطراف کاشان، وقف مدرسة سلطانی اصفهان است
پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران در سال 1357 و در دوران جمهوری اسلامی توجه ویژه‌ای به وقف صورت گرفته است؛ به طوری كه در ابتدا «
سازمان حج و اوقاف» و سپس «سازمان اوقاف و امور خیریه» به طور خاص به مدیریت موقوفات پرداخت. این امر سبب گردید تا با همّت خیّران و نیکوکاران میزان موقوفات جدید در این دوره افزایش یابد.

منبع: سایت راسخون





نوع مطلب : وقف و اقتصاد اسلامی، 
برچسب ها :
لینک های مرتبط :


دوشنبه 9 مرداد 1391 :: نویسنده :

شهر صرفاً یک مکان جغرافیایی نیست، بلکه مجموعهای از متغیرهای درهم‏تنیده و متعامل است که سرنوشت فرد و جمع را رقم میزند و حیات مادی و معنوی آحاد جامعه منوط به آن است. یعنی شهر و محیط شهری، تعیین‏کنندة رفتارها، اندیشهها، روانشناسی و اخلاقیات افراد است. به همین دلیل ضروری است مدیریت شهری روشهای کاملاً تجربه‏شده و عقلایی را در ادارة شهر به کار گیرد تا شهری با ساختار مطلوب تأسیس شود. مطلوب یعنی خدمات شهری به خوبی ارائه گردد و نهادهایی با کارآمدی لازم به وجود آید.

یکی از دهها نهاد مؤثر در ساختار شهر، وقف است. وقف بسان مؤسسه یا نهاد مهمی است که فقط ایجاد آن سودمند نیست، بلکه علاوه بر اینکه در مرحلة ایجاد و تأسیس باید با دقت و متناسب با ظرفیتها و اولویتها طراحی شود، در مرحلة تداوم هم باید به گونهای اداره شود که همواره سوددهی مطلوب داشته باشد. نهاد وقف مانند دیگر نهادها ورودی و خروجی دارد: ورودی آن اموال موقوفه است که در وقفنامه، ابعاد آن مشخص شده است. خروجی آن هم سودها، ثمرات و عایدات آن است که در هر دورة حسابرسی باید محاسبه گردد و در صورت کاهش شاخصهای سوددهی، مدیریت و دیگر عوامل مؤثر به ارزیابی و اصلاح سازمان بپردازند.

این مقاله از مرحله تأسیس وقف سخن نمی‏گوید، بلکه در صدد بررسی بهره‏دهی وقف در مرحلة تداوم است. البته این موضوع را با مدیریت شهری میسنجد و تعامل این دو را بررسی می-کند. مدیریت شهری در این مقاله فقط شهرداری یا استانداری نیست، بلکه شامل مدیریت وقف (بالاخص سازمان اوقاف) هم میشود. یعنی مدیریت شهری و مدیریت وقف باید برای بهرهوری موقوفات تدبیر و برنامهریزی کند.

 

وبلاگ وقف، احسان ماندگار - Www.Ehsan-Mandegar.MihanBlog.Com

راهکارهای افزایش بهرهوری:

 


مدیریت شهری با اجرای مکانیسمهایی میتواند بهرهوری وقف را افزایش دهد و از فوائد و سوددهی وقف در خدمترسانی به مردم و ارتقای زندگی آحاد جامعه استفاده نماید. اما قبل از هر چیز باید گفت در نظر نویسنده، وقف یک عمل عبادیِ صرف مثل نماز نیست، بلکه مقوله‏ای اقتصادی مانند اجاره، شفعه و احیای موات است و قوام آن به بهره‌دهی آن است. واقفان اموالی را وقف می‌کنند تا دیگران را منتفع کنند. البته فقهای مسلمان سه نوع وقف برشمرده و برای هر یک ویژگیهایی منظور کردهاند: وقف خیری، وقف دینی (عبادی) و وقف خانوادگی (ذُرّی).

این تقسیمبندی بر اساس غایت و هدف واقف است. چرا که گاهی واقف درصدد منفعت رساندن به جامعه مثل اِطعام یتیمان، تأمین پوشاک برهنگان و ساختن مدرسه برای تعلیم علوم است. به این گونه از وقف، «وقف خیری» می‏گویند.

گاهی واقف درصدد توسعة معنویت جامعه و رشد دینداری است؛ به همین دلیل مسجد می-سازد یا قرآن چاپ میکند یا مجالس روضه و وعظ برپا میکند. این‏گونه وقفها دینی و مذهبی است.

نوع سوم وقف خانوادگی است و واقف اموال خود را برای فرزندان خود یا برای نوادگان یا همسر خود وقف می‏کند. هر چند در مورد نوع سوم تشکیکهایی شده است؛ زیرا آن را راهی برای فرار از مالیات یا روشی برای کلاهبرداری دانستهاند، ولی حتی اگر همین نوع سوم هم منطبق با ضوابط شرع اجرا شود، تأثیرات و آثار عامالمنفعة فراوانی در پی خواهد داشت.

از سوی دیگر گاه قلمرو کسانی که منفعت می‌برند وسیع است و شامل همة افراد جامعه می‌شود، و گاه ضیِّق است و تنها مشتمل بر اعضای خانواده است؛ نیز گاه منفعت مادی و گاه معنوی است، ولی به هر حال باید منفعت وجود داشته باشد. به همین دلیل در تعریف وقف آمده است: «تحبیس المال و تسبیل المنفعه» که می‏بینیم واژة منفعت در تعریف قید شده است.

علت تأکید کارشناسان بر بهره‌وری وقف به دلیل ضرورت‌هایی هست که وجود دارد. برخی از این ضرورت‌ها عبارتند از:

ـ کاهش بهره‌وری به مسایلی همچون تورم، بیکاری، سود کم و غیره منجر می‌شود و در مقابل، افزایش بهره‌وری این بحران‌ها را از بین می‌برد.

ـ خوشبختی، سعادت و بهروزی هر ملتی وابسته به کار و تلاش همة اقشار جامعه بوده و بهره‌وری معیاری برای ارزیابی عملکرد این فعالیت‌ها و تلاش‌ها در بخش‌های مختلف اجتماعی ـ اقتصادی است. احادیثی از ائمة معصومین ? نقل شده که فقر همدوش کفر است(1) . جامعة بدون بهرهوری و درآمد یعنی جامعة فقیر، و جامعة فقیر به کفر و شرک روی میآورد.

ـ برای دولت‌ها، بهبود و ارتقای بهره‌وری در فعالیت‌ها، تنها شقّ جایگزین افزایش مالیات‌ها و یا ارائة خدمات کمتر است(2) ؛ یعنی وقتی مردم به رفاه نسبی دست یافتند، بهتر مالیات میدهند و دولت لازم نیست به تأمین همة نیازهای آنها بپردازد.



ادامه مطلب


نوع مطلب : وقف و اقتصاد اسلامی، 
برچسب ها :
لینک های مرتبط :


یکشنبه 8 مرداد 1391 :: نویسنده :

بسیاری از معضلاتی که در زمینه های مختلف گریبانگیر مردم جامعه است تنها به وسیله دولت و دستگاههای اجرایی قابل حل نبوده و مشارکت و معاضدت خود مردم است که معضلات را از سر راه رشد و توسعه آن جامعه بر خواهد داشت. وقف نهادی است که از طریق آن می توان بخش قابل توجهی از مشکلات و تنگناهای جامعه را شناخت و اموال و دارایی های افراد نیکوکار را داوطلبانه در جهت رفع آنها به کار بست. این نهاد با وجود برخورداری از قدمت زیاد آنطور که شایسته است فراگیر نشده و نقش آن در ابعاد گوناگون تا حدودی مکتوم و مستور مانده است. امید آنکه این نوشتار بتواند به بخشی از ثمرات و اثرات این حرکت خداپسندانه و مردم گرایانه در عرصه های مختلف بپردازد و نقش آن را در جامعه تبیین نماید.
در این مقاله نقش نهاد وقف را در بهبود اوضاع اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی مورد بررسی قرار می دهیم. پس از تعریف واژه وقف، پیشینه نهاد وقف و وجود آن را دراسلام و بعد از اسلام و یا تأثیر پذیری از جهان بینی اسلامی مورد اشاره قرار خواهد گرفت وگستردگی زمینه های مختلف آن تبیین خواهد شد. همچنین سیره عملی پیامبر و ائمه معصومین در زمینه وقف به صورت مستند از منابع روایی ارائه می گردد و آنگاه نقش این نهاد در جامعه از سه رویکر اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی بطور نسبتاً مبسوط تشریح می گردد و همچنین نقش توسعه ای آن و در انتها مطالب مطروحه جمع بندی و نتیجه گیری خواهد شد.
 

پیشگفتار
 

وقف در لغت به معنی ایستادن و پایندگی و اصطلاحاً حبس کردن عین ملک یا مالی است که منافع آن در امور عام المنفعه مصرف شود که قاموس قرآن از آن به" حبس العین و نسبیل المنفعه" تعبیر کرده است.1) در برخی متون نیز " تحبیس الاصل و اطلاق المنفعه " آورده شده است. 2) به عبارت دیگر وقف (جمع آن اوقاف) کلمه ای عربی است که در لغت به معنای محدودیت و ممنوعیت به کار می رود ودر دین اسلام اصطلاحی است دال بر حفظ و نگهداری اموالی خاص جهت بکارگیری منافع آن در کارهای انسان دوستانه و امور خیریه به شرط آن که منافع، فقط در هدف یا اهداف تعیین شده برای آن مصرف شود.
حسن بن یوسف حلی معروف به علامه حلی (648-726 ق) در کتاب" تبصره المتعلمین" می گوید: وقف آن است که اصل مال را نگهدارند و تا هست منافع آن را در راه خیر صرف کنند 3) و می دانیم خیر، کار نیکی است که به سامان فرد و اجتماع کمک کند. عده ای نیز این تعریف را منبعث از حدیثی می دانند که از نبی اکرم (ص) در جواهر الکلام نقل شده که فرمود: "حبس الاصل و سبل المنفعه "4) این تعریف مارا به یک ویژگی مهم در وقف که همانا استمرار و دوام باشد رهنمون می کند و به دیگر سخن وقف در مورد املاک و اموال ماندگاری به کار می رود که بتوان در آمدها و عایداتی از آن بدست آورد و در موارد مشخص مصرف نمود. بنابراین زمین و ساختمان [که اموالی ماندگار هستند] بیشتر مورد وقف قرار می گیرند تا اشیای دیگر هر چند در مورد کتاب، ابزار کشاورزی، احشام، سهام و اوراق بهادار و پول نقد نیز وقف وجود دارد.
 

مقدمه
 

از ویژگیهای اموال و دارایی ها، قابل نقل و انتقال بودن آنهاست که یا بطور اختیاری بوسیله خرید و فروش صورت می گیرد ویا با عوامل غیر اختیاری مثل ارث عملی می گردد. قانون وقف این ویژگی نقل و انتقال را از موقوفه سلب می کند و از این رو وقف به حبس 5)تعریف می شود. یعنی اصل مال می ماند و منفعت آن، جا به جا و منتقل و مردم از منافع آن بهره مند می شوند و این همان معنای حدیث نبوی است.
چیزی که وقف را از سایر نهادهای مالی اسلام متمایز می سازد ماندگاری اصل موقوفه است که حتی از معنای لغوی وقف نیز برداشت می شود. فرهنگ نامه آکسفورد هم به دوام و همیشگی بودن وقف اشاره دارد.6)
از لحاظ فقهی هم، چنانچه برای مالی گفته شود، تا مدتی در مورد مشخصی صرف شود آنگاه به خود شخص باز گردد، اگر چه صحیح است اما دیگر وقف نیست زیرا ثبات و دوام آن خدشه دار شده است 7)اگر از وقف به صدقه جاریه، نیز یاد می شود مراد صدقه ای است که مستمراً ادامه دارد بطوریکه اصل آن ثابت و منافعش در جریان است.
وقف را از نظر کسب منافع و عواید می توان به دو نوع تقسیم کرد: الف) وقف انتفاع که مقصود ار آن تحصیل درآمد مادی نیست مانند: احداث مسجد، حسینیه، پل، جاده و....که همواره با عوارض خارجی مثبت همراه است.ب) وقف منفعت که به منظور کسب درآمد مادی صورت می گیرد تا در موارد مشخصی هزینه گردد مانند اینکه مغازه ای وقف شود تا از عواید آن بتوان مدرسه ای را اداره کرد. 8)از لحاظ سرپرستی در خصوص برداشت درآمد هزینه کردن منافع موقوفات، وقف یا به صورت عامه است که سرپرستی آن از اختیارات دولت اسلامی می باشد و یا به صورت خاصه است که واقف به هنگام وقف فرد مشخصی را به عنوان موقوف علیه تعیین می نماید. 9)
 

وبلاگ وقف، احسان ماندگار - Www.Ehsan-Mandegar.MihanBlog.Com

نگاهی کوتاه به پیشینه تاریخی وقف
 

وقف در اسلام
اوقاف که احباس هم نامیده می شود دردوره بعد از ظهور اسلام با توجه به تعالیم نوع دوستانه ای که در این دین الهی آمده است با شکلی گسترده و فراگیر شیوع یافته و اختصاص آن به معابد و پرستشگاه ها نبود بلکه در راه تعلیمات و زدودن فقر نیز به کار گرفته شد و نقش اجتماعی و فرهنگی گسترش یافته ای را در حیات مسلمانان ایفا نمود.
طبق مدارک تاریخی نخستین وقف در اسلام توسط پیامبر اسلام (ص) انجام شد.آن حضرت در سال سوم هجرت پس از جنگ احد هفت بوستان و مزرعه آباد را به نام "بساتین السبعه" که به ایشان هدیه شده وقف نمودند و تولیت آن را پس از رحلت خود به حضرت فاطمه واگذار کردند. این بوستان ها متعلق به یک یهودی بنام مخیریق بود که در جنگ احد به یاری پیامبر آمده بود، مخیریق نامی از اغنیای احبار یهود بنی قینقاع اسلام ناورده است که به صف مجاهدان اسلام پیوست و وصیت کرد که اگر کشته شد دارایی اش را در اختیار حضرت محمد (ص) قراردهند تا به هر خیر که خدایش فرموده و خود خواهد هزینه کند.10)
بطورکلی در دوران بعد از اسلام نیز هر وقت امنیت و آرامش نسبی پدیدار می شد زمامداران و وزراء و مردم ثروتمند انسان دوست، دست به فعالیت های عام المنفعه می زدند و یا مبادرت به وقف املاک خود می نمودند.11)
عواید موقوفات معمولاً برای نگهداری مسجد، مدرسه یا بیمارستان به مصرف می رسید، فقط در ادوار متأخر، وقف کردن ملک برای افراد یا خاندان ها افزایش یافت.
 

وقف در سیره پیامبر اسلام
 

رفتار و شیوه پیامبر اکرم (ص) به صورت قول یا فعل در رواج و گسترش وقف در جامعه اسلامی دارای اهمیت فراوانی است. به موجب تأکیدی که آن حضرت به مسأله وقف و نتایج مثبت آن در جامعه داشتند، بسیاری از مؤمنین سعی می کردند بخشی از امکانات مالی خود را وقف امور خیریه کنند.
پیامبر اکرم می فرمایند:" ان مما یلحق المؤمن من عمله و حسناته بعد موته عنماً نشره و ولداً صالحاً ترکه و مصحفاً ورثه او مسجداً بناه اوبیتاً لابن السبیل بناه او نهراً اجراه و صدقه اخرجها من ماله فی صحه و حیاته و نلحقه من بعد موته: 12) چند چیز است که بعد از مرگ مؤمن پاداش آنها به او می رسد: علمی که از خود به یادگار گذاشته است، فرزند صالحی که جانشین خوبی برای او باشد و قرآنی که به ارث گذاشته باشد، یا مسجدی که ساخته است یا نهری که آن را جاری ساخته است یا صدقه ای که در حال حیات خود انجام داده است."
از این حدیث می توان سه مسأله را بیان کرد: 1. وقف اموال، ارزش علم و فرزند صالح در یک ردیف ذکرشده است 2. در طول تاریخ اسلام ارتباطی جدایی ناپذیر بین وقف اموال، دانش و فرزند صالح وجود داشته است.3. وقف اموال باعث دستیابی انسان به دانش و فرزند صالح می شود.



ادامه مطلب


نوع مطلب : وقف و اقتصاد اسلامی، 
برچسب ها :
لینک های مرتبط :


یکشنبه 8 مرداد 1391 :: نویسنده :

این مقاله بخشی از تحقیقی است که با همکاری سرکار خانم نیرة السادات دانشور حسینی،عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی انجام شده است.
وقف تاریخچه‏ای کهن و سابقه‏ای دیرینه دارد و در اسلام نیز به عنوان یک سنت حسنه مورد سفارش و تاکید قرار گرفته است. اما هنوز ابعاد و زوایای آن مورد عنایات صاحب نظران و به ویژه اقتصاد دانان قرار نگرفته است.
هدف مقاله‏ی حاضر آن است تا نشان دهد که این نهاد اسلامی می‏تواند برای حل معضلات امروز جوامع اسلامی کارآیی وسیعی داشته باشد. بحث اساسی مقاله، تأکید بر این واقعیت است که نهاد وقف در طول تاریخ گذشته‏ی جوامع اسلامی خدمات عمومی مورد نیاز جامعه را به رایگان تهیه و تأمین کرده است. در این مقاله توضیح داده خواهد شد که با کمک نهاد وقف می‏توان رهیافت‏های مناسبی برای مباحث فعلی اقتصاد جدید از قبیل تولید کالاهای عمومی، تعدیل ساختاری، تقلیل کسر بودجه‏ی دولت، کاهش اثرات دفع ازدحامی سیاست‏های بخش عمومی، توزیع عادلانه‏ی ثروت و درآمد ارائه کرد.
این مقاله پس از نگاه اجمالی به تحولات وقف در ایران، نقش وقف در حل مشکلات و معضلات جوامع اسلامی را بررسی نموده، در پایان به جمع بندی و ارائه‏ی پیشنهاد می‏پردازد.
 

نگاهی اجمالی به تحولات وقف در ایران
 

سابقه‏ی وقف در ایران به قبل از اسلام بر می‏گردد، به طوری که نذورات و وقف اموال به آتشگاه‏ها و معابد در ایران باستان متداول بوده است. در این دوران عمده‏ترین زمین‏های فئودالی، املاک خالصه‏ی وقفی بوده و در دوره‏ی هخامنشیان، معابد بر املاک وسیعی تسلط داشتند که این زمین‏ها از طرف پادشاه و یا بزرگان و فئودال‏های محلی به منظور جلب پیشوایان مذهبی به پرستشگاه‏ها هدیه می‏شد.
کشاورزانی که در این قبل زمین‏ها به کشت و زرع مشغول بودند، سهم مالکانه را می‏باید به هیربد یا کاهن بزرگ می‏دادند. سلوکیان و اشکانیان نیز این شیوه را محترم می‏شمردند. (1)
ایران در سال 651 میلادی به تصرف سپاه اسلام در آمد و بنا به روایتی زمین‏های آن که عنوان «المفتوح عنوة» به آن اطلاق می‏شد، جزو اراضی موقوفه محسوب گردید. در قرون اولیه‏ی اسلامی اوقاف روند معمولی و عمومی خود را داشت، تا اینکه در نیمه‏ی دوم قرن چهارم هجری دیوان اوقاف ایجاد شد. این دیوان نقشی مشابه وزارتخانه در سازمان اداری امروز را داشت. از جمله وظایف دیوان مذکور کنترل و رعایت مفاد وقف نامه‏ها در خصوص چگونگی بهره‏برداری و نحوه‏ی استفاده‏ی اوقاف بود. اگر متولی وقف در این زمینه کوتاهی می‏نمود دیوان مزبور وقف را از او بازستانده و جبران خسارات را مطالبه می‏کرد.(2)
در دوره‏ی سلجوقیان اوقاف گسترش نسبتا زیادی یافت و نظارت ویژه‏ای از طرف حکومت مرکزی بر اوقاف اعمال شد. در این دوران، مخصوصا زمانی که خواجه نظام الملک نقش وزارت را به عهده داشت موقوفات زیادی را به ویژه برای احداث، نگهداری و اداره‏ی نظامیه‏ها به وجود آورد.
در دوره مغولان به ویژه در اوائل تسلط آنان بسیاری از املاک موقوفه مصادره و به صورت املاک خالصه‏ی دولتی درآمد. ولی پس از تشرف به اسلام خود مشوق اوقاف شدند، به ویژه در دوران غازان خان که موقوفات زیادی برای امور خیریه ایجاد شد. اهمیت و وسعت موقوفات به ویژه در دوران رشیدالدین فضل الله موجب شد تا تشکیلات منظمی برای اداره‏ی موقوات و تحت نظارت قاضی القضات به وجود آید. شرح و بسط بیشتر اوقاف این دوره را می‏توان در کتاب تاریخ مبارک غزانی ملاحظه کرد. بیشترین توسعه‏ی اوقاف مربوط به دوران صفویه است. در این دوران شاهان صفوی به ویژه شاه عباس اول همه‏ی اموال، رقبات و املاک خالصه را وقف کرد.

وبلاگ وقف، احسان ماندگار - Www.Ehsan-Mandegar.MihanBlog.Com

به تبعیت از پادشاه بسیاری از حاکمان مناطق نیز املاک فراوانی را در سر تا سر مملکت به صورت وقف در آوردند. در این دوران بسیاری از املاک، وقف مقاصد خیریه مخصوصا وقف بقاع متبرکه و از همه بالاتر آستانه‏ی امام رضا (ع) در مشهد و حضرت معصومه (س) در قم شد. شاید بتوان گفت در زمان شاه عباس اول بیش از هر دوره‏ی دیگری بر تعداد املاک موقوفه اضافه شد. همچنین به دلیل توسعه‏ی فراوان اوقاف در زمان صفویه تشکیلات نسبتا وسیعی برای اداره‏ی اوقاف ایجاد شد.(3)
در دوره نادر شاه، برخلاف گذشته اوقاف محدود شد؛ به گونه‏ای که در سال‏های آخر سلطنت نادر شاه، طی فرمانی همه‏ی اوقاف به صورت املاک خالصه در آمده و تحت عنوان «رقبات نادری» در دفاتر مخصوصی ثبت شد. با توجه به اوضاع و احوال پیش آمده در این دوران برخی از متولیان نیز از فرصت استفاده کردند و به دلیل فرصت طلبی یا عدم موافقت با فرمان دولت، وقفی بودن املاک تحت تولیت خود را انکار کردند و یا برای جلوگیری از تصرف دولت به نام خود ثبت می‏کردند. بنابراین از زمان نادر شاه حرمت و قداست اوقاف و قبح موقوفه خواری از بین رفت و در واقع از آن تاریخ به بعد هیچ گاه اوقاف عظمت و شکوه قبلی خود را باز نیافت.
بعد از برقراری مشروطیت نیز علی رغم ایجاد وزارت معارف و اوقاف و صنایع مستظرفه سیاست خاص و سازنده‏ای درباره‏ی اوقاف به اجرا در نیامد. در سال 1330 قانون فروش املاک موقوفه و در جریان اصلاحات ارضی اجاره‏ی طولانی مدت 99 ساله پیش بینی شد که این قوانین به دلیل مخالفت رهبران مذهبی به صورت کامل به اجرا در نیامد و تنها بهانه‏ای برای از بین رفتن تعدادی از اوقاف شد.
پس از پیروزی انقلاب اسلامی در دی ماه 1363 قانون تشکیلات و اختیارات سازمان اوقاف به تصویب مجلس شورای اسلامی رسید و نام آن به «سازمان حج و اوقاف و امور خیریه» تغییر یافت ولی نقش، وظایف و تشکیلات آن به گونه‏ای که با نیازها و تحولات جدید سازگار باشد، تغییر چندانی نیافت.
 

مصارف وقف
 

در این بخش عمده‏ی مصارفی که اوقاف از گذشته‏ی
دور به آنها اختصاص یافته است با رعایت اختصار مورد بررسی قرار می‏گیرد:
 

اوقاف و تهیه و تأمین سرمایه‏ی انسانی
 

نقش سرمایه‏ی انسانی در توسعه، از مسائلی است که درباره‏ی آن تقریبا اتفاق نظر وجوددارد. به قول هاربیسون یکی از اقتصاد دانان معروف توسعه، پایه‏ی اصلی ثروت ملت‏ها را منابع انسانی آن تشکیل می‏دهد. زیرا سرمایه‏های فیزیکی، و منابع طبیعی عوامل فرعی تولیدند، در حالی که انسان‏ها عوامل اصلی تولیدند و سرمایه‏ها را متراکم می‏سازند، از منابع طبیعی بهره‏برداری می‏کنند، سازمان اجتماعی، اقتصادی و سیاسی را تشکیل می‏دهند و توسعه‏ی ملی را تحقق می‏بخشند (4)
عموما سرمایه‏ی انسانی را در آموزش متبلور می‏دانند و آثار اقتصاد دانانی همچون شولتز، دنیسون، و بکر نشان می‏دهد که نیروی کار تحصیل کرده شرط لازم توسعه‏ی اقتصادی است، گرچه در کفایت آن بحث و استدلال بسیار است. وقف در امر آموزش کشورهای اسلامی نقش فوق العاده مهمی را ایفا کرده است. وظیفه‏ی وقف ابتدا، آموزش در مساجد بود. مساجد که عموما وقفی هستند علاوه بر محل انجام فرائض مذهبی، محل تشکیل جلسات متعدد درس و بحث بود. به عنوان نمونه، مقدسی نویسنده‏ی کتاب احسن التقاسیم گفته است: در مسجد جامع قاهره فقط هنگام عشا 120 مجلس از مجالس علم تشکیل می‏شد (5) نقش مساجد در امر تعلیم و تربیت اسلامی تا حدی است که مدارس اولیه شکل و فرم ظاهری مسجد را داشتند.
در تاریخ اسلام همه‏ی مدارس متکی بر وقف، و تحصیل در آنها همگانی و رایگان بوده است.



ادامه مطلب


نوع مطلب : وقف و اقتصاد اسلامی، 
برچسب ها :
لینک های مرتبط :


یکشنبه 8 مرداد 1391 :: نویسنده :

در این نوشتار سعی شده که بیان شود که به نظر اسلام وقف یکی از عوامل بسیار مهم برای فقر زدائی در دین مقدس معرفی گردیده وحتی یکی از موارد مهم ذخائر آینده مستضعفین معرفی گردیده است. زیرا قرآن تأکید بسیار نموده است که
تَعاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَ التَّقْوى‏ وَ لا تَعاوَنُوا عَلَى الْإِثْمِ وَ الْعُدْوانِ(1)یعنی: (در انجام نیكى‏ها و دورى از ناپاكى‏ها یكدیگر را یارى دهید، و هرگز در گناه و ستم، به هم یارى نرسانید).همچنین در این نوشته بیان شده که وقف و موقوفات جزء بهترین باقیات الصالحات شمرده شده است و در پایان برخی از موقوفاتی که رائج بوده و هست بیان کرده است.
کلید واژه:
وقف، فقر، باقیات الصالحات، مصرف موقوفات، آتش دوزخ
 

مقدمه
 

مسأله وقف یکی از مهمترین مسئله های مورد تأکید اسلام می باشد. حتی برای جذب ثروت برای نیازمندان ، یکی از راهکارهای مهم دین ما همان وقف و یا موقوفات است به طور کلی می توان وقف را از مهمترین شاخه ها و زیر مجموعه های انفاق دانست.انفاق یا به صورت خیریات و یا از طریق افراد اشخاص نیکو کار در جامعه قابل توزیع می باشد.
فقهای بزرگ اسلام در مورد تقسیم وقف میفرمایند: وقف بر دو قسم است:
الف ) وقف عام ب) وقف خاص. در وقف خاص منافع یك مال به عده مخصوصى اختصاص داده مى‏شود (مانند فرزندان واقف)، ولى در وقف عامِ كه اكثر موارد وقف را تشكیل مى‏دهد- عین موقوفه به عموم یا بخش عظیمى از اجتماع تعلّق پیدا كرده و جزو اموال عمومى مى‏گردد.علامه مصباح یزدی در کتاب خود در این زمینه می فرماید: تشویق اسلام به مسأله وقف، و اقدام پیشوایان بزرگ به آن، سبب شده بخش قابل توجّهى از اموال از شكل خصوصى درآمده و رنگ عمومى به خود گیرد و در خدمت توده‏هاى عظیم اجتماع به كار افتد، كه این خود گام دیگرى براى توزیع عادلانه ثروت محسوب مى‏گردد .از نظر اسلام، مالكیّت «واقعى و مطلق» مخصوص خداست و مالكیّت او نسبت به همه چیز و همه موجودات در پهنه جهان هستى، مالكیّت حقیقى است و جنبه «تكوینى» دارد، نه قراردادى و قانونى و تشریعى چرا كه او آفریدگار همه چیز و مدیر و مدبّر آنهاست.
لَّهُ مَا فِى السَّمَاواتِ وَ مَا فِى الْأَرْضِ (2) یعنی: آنچه در آسمان‏ها و زمین است از آن اوست.بنابراین مالكیّت دیگران باید با اجازه و فرمان خدا و طبق قوانین او صورت گیرد. اسلام مالكیّت شخصى را محترم شناخته و هركس را مالك دسترنج خود مى‏داند، و كار را پایه مالكیّت مى‏شناسد. این یك قانون طبیعى است كه اسلام آن را امضا كرده است، چرا كه هركس مالك طبیعى خود و نیروهاى خویش است. دسترنج و فرآورده‏هاى هركس در واقع تبلورى از نیروهاى وجودى او محسوب مى‏گردد، بنابراین همان‏طور كه انسان مالك خود و نیروهاى خویش است مالك كار و دسترنج خود نیز مى‏باشد. (3)
 

تأکید اسلام بر امر صدقات جاریه و موقوفات
 

در روایاتی هم که از ائمه معصومین (علیهم السلام) نقل شده خیلی به این واژه مهم اهتمام ورزیده اند. و حتی یکی از راهکارهای مهم برای فقر زدائی شمرده شده است. به طور نمونه این روایت را نقل می کنیم که واقدى از محمد بن بشر بن حمید، از پدرش نقل مى‏كند كه مى‏گفته است که عمر بن عبد العزیز به هنگامى كه خلیفه بود در خناصرة (که شهرکی در نواحی حلب می باشد)شنیدم كه مى‏گفت در مدینه و در حضور مردم از پیر مردان مهاجران و انصار شنیدم كه مى‏گفتند نخلستانهاى هفت‏گانه رسول خدا كه وقف بر مسلمانان است از اموال مخیریق بوده است، و مخیریق وصیت كرده بود كه اگر كشته شدم اموال من از رسول خدا خواهد بود كه در راه خدا مصرف فرماید. مخیریق در جنگ احد كشته شد و پیامبر (ص) فرمود: مخیریق بهترین یهودى است. گوید، آن گاه عمر بن عبد العزیز دستور داد از خرماهاى آن نخلستانها بیاورند و طبقى خرما آوردند، گفت ابو بكر بن حزم براى من نوشته كه این خرما محصول همان درختى است كه در روزگار پیامبر (ص) هم بوده و پیامبر هم از خرماى آن تناول فرموده است. گوید، گفتم: اى امیر المؤمنین این خرما را میان ما تقسیم كند و تقسیم كرد و به هر یك از ما نه خرما رسید. عمر بن عبد العزیز مى‏گفت: به هنگام فرماندارى مدینه به این نخلستان رفته و از خرماى همین درخت خورده‏ام، و هیچ خرمایى به آن عطر و شیرینى ندیده‏ام. (4)در کتاب المغازی داستانی نقل شده که فقط به شاهد آن اکتفا می کنیم که چون پیامبر (ص) كنار چاه همّ رسید، مسلمانان گفتند: اى رسول خدا آیا این چاه را مصادره نمى‏كنید؟ فرمودند: خیر، ولى یك نفر این چاه را بخرد و بهاى آن صدقه داده شود. طلحة بن عبید الله آن را خرید و وقف كرد.(5)و یا مرحوم کلینی در کافی از نقل پبامبر اکرم( ص) می فرماید: إِنَّ الصَّدَقَةَ تَدْفَعُ مِیتَةَ السَّوْءِ عَنِ الْإِنْسَانِ (6) یعنی : صدقه بد مردن را دفع می‌كند.اگر بگوئیم که انفاق نمودن هم در حقیقت همان صدقات جاریه باشد ،به دلیل اینکه انفاق یک لفظ عام است که شامل همه امور می شود، می توانیم این حکایتی که استاد قرائتی بیان داشتند را شاهد خوبی برای بحث قرار دهیم. استاد قرائتی داستانی را در سلسله گفتارهایشان در رسانه ملی بیان کرده اند که در «بشاگرد» که در ایام جنگ تحمیلی منطقه‌ای واقعاً محروم بود. از آنجا پیرزنی برای جبهه یك بزغاله آورده است. هر كاری كردند كه از او بزغاله را نگیرند، گریه كرده و گفته: چرا از من نمی‌گیرید. مگر من چه هستم؟ دلم می‌خواهد به جبهه بدهم. آن وقت کسی که ماهی فلان قدر درآمد دارد، کمک نمی‌کند. كسی كه تمام هستی‌اش یك بزغاله است، بزغاله‌اش را برای جبهه می‌دهد. (7)
 

وبلاگ وقف، احسان ماندگار - Www.Ehsan-Mandegar.MihanBlog.Com

وقف راهکاری مناسب در زدودن فقر و بی عدالتی
 

یكى از مشكلات بزرگ اجتماعى كه همواره انسان دچار آن بوده و هم اكنون با تمام پیشرفتهاى صنعتى و مادى كه نصیب بشر شده نیز با آن مواجه است مشكل فاصله طبقاتى است به این معنى كه فقر و بیچارگى و تهیدستى در یك طرف و تراكم اموال در طرف دیگر قرار گیرد. عده‏اى آن قدر ثروت بیندوزند كه حساب اموالشان را نتوانند داشته باشند و عده دیگرى از فقر و تهیدستى رنج برند، بطورى كه تهیه لوازم ضرورى زندگى از قبیل غذا و مسكن و لباس ساده براى آنان ممكن نباشد. بدیهى است جامعه‏اى كه قسمتى از آن بر پایه غناء و ثروت و بخش مهم دیگر آن بر فقر و گرسنگى بنا شود قابل دوام نبوده. و هرگز به سعادت واقعى نخواهد رسید. در چنین جامعه‏اى دلهره و اضطراب و نگرانى و بدبینى و بالاخره دشمنى و جنگ اجتناب‏ناپذیر است. گر چه در گذشته این اختلاف در جوامع انسانى بوده است ولى باید گفت متاسفانه در زمان ما این فاصله طبقاتى به مراتب بیشتر و خطرناك‏تر شده است. زیرا از یك سو، درهاى كمكهاى انسانى و تعاون به معنى حقیقى، به روى مردم بسته شدهَ .
تَعاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَ التَّقْوى‏ وَ لا تَعاوَنُوا عَلَى الْإِثْمِ وَ الْعُدْوانِ(8)یعنی: (در انجام نیكى‏ها و دورى از ناپاكى‏ها یكدیگر را یارى دهید، و هرگز در گناه و ستم، به هم یارى نرسانید). و رباخوارى كه یكى از موجبات بزرگ فاصله طبقاتى است با شكلهاى مختلف به روى آنها باز است.
یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَ ذَرُوا ما بَقِیَ مِنَ الرِّبا إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ(9) یعنی: اى كسانى كه ایمان آورده‏اید! تقواى الهى پیشه كنید و آنچه را از (مطالبات) ربا باقى مانده است، رها كنید، اگر ایمان دارید پیدایش كمونیسم و مانند آن و خونریزیها و جنگهاى كوچك و بزرگ و وحشتناك كه در قرن اخیر اتفاق افتاد و هنوز هم در گوشه و كنار جهان ادامه دارد و غالبا از ریشه اقتصادى مایه مى‏گیرد و عكس العمل محرومیت اكثریت جوامع انسانى است، گواه این حقیقت است. (10)با این كه دانشمندان و مكتبهاى اقتصادى جهان به فكر چاره و حل این مشكل بزرگ اجتماعى بوده‏اند و هر كدام راهى را انتخاب كرده‏اند، كمونیسم از راه الغاى مالكیت فردى، و سرمایه‏دارى از راه گرفتن مالیاتهاى سنگین و تشكیل مؤسسات عام المنفعه (كه به تشریفات بیشتر شبیه است تا به حل فاصله طبقاتى) به گمان خود به مبارزه با آن برخاسته‏اند ولى حقیقت این است كه هیچكدام نتوانسته‏اند گام مؤثرى در این راه بر دارند زیرا حل این مشكل با روح مادیگرى كه بر جهان حكومت مى‏كند ممكن نیست.
با دقت در آیات قرآن مجید آشكار مى‏شود كه یكى از اهداف اسلام این است كه اختلافات غیر عادلانه‏اى كه در اثر بى‏عدالتیهاى اجتماعى در میان طبقه غنى و ضعیف پیدا مى‏شود از بین برود و سطح زندگى كسانى كه نمى‏توانند نیازمندیهاى زندگیشان را بدون كمك دیگران رفع كنند بالا بیاید و حد اقل لوازم زندگى را داشته باشند، اسلام براى رسیدن به این هدف برنامه وسیعى در نظر گرفته است- تحریم رباخوارى بطور مطلق، و وجوب پرداخت مالیاتهاى اسلامى از قبیل زكات و خمس و صدقات و مانند آنها و تشویق به انفاق، وقف و قرض الحسنه و كمكهاى مختلف مالى قسمتى از این برنامه را تشكیل مى‏دهد، و از همه مهم‏تر زنده كردن روح ایمان و برادرى انسانى در میان مسلمانان است.
واقف ، معامله با خدا می کند
أَ لَمْ یَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ هُوَ یَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبادِهِ وَ یَأْخُذُ الصَّدَقاتِ وَ أَنَّ اللَّهَ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِیمُ (11)
یعنی : آیا ندانستند كه تنها خداوند از بندگانش توبه را مى‏پذیرد و صدقات را مى‏گیرد و اینكه خداوند، بسیار توبه‏پذیر و مهربان است.این آیه شریفه این گفتار را بیان می کند که صدقات و زكاتى كه به پیامبر و امام داده مى‏شود، در حقیقت گیرنده‏اش خداوند است .چون پیامبر به فرمان خدا زكات مى‏گیرد، در حقیقت خدا زكات گیرنده است.امام صادق (علیه السلام) فرمود: صدقه در دست فقیر قرار نمى‏گیرد، مگر آنكه در دست خدا قرار گیرد. آن گاه این آیه را تلاوت فرمود. (12)از امام صادق( علیه السلام) سؤال شد كه آیا گرفتن زكات مخصوص پیامبر است یا بعد از آن حضرت نیز ادامه دارد؟ حضرت فرمودند: آرى، ادامه دارد. (13)
وباز در جای دیگری قرآن صدقات جاریه و بخشش را دارای اجر عظیم یعنی پاداشی بسیار بزرگ یاد نموده است که می فرماید: ......... وَ الْمُتَصَدِّقِینَ وَ الْمُتَصَدِّقاتِ وَ الصَّائِمِینَ وَ الصَّائِماتِ وَ الْحافِظِینَ فُرُوجَهُمْ وَ الْحافِظاتِ وَ الذَّاكِرِینَ اللَّهَ كَثِیراً وَ الذَّاكِراتِ أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ مَغْفِرَةً وَ أَجْراً عَظِیماً(14) یعنی : .......... و مردان انفاق‏گر و زنان انفاق‏گر، و مردان روزه دار و زنان روزه دار، و مردان پاكدامن و زنان پاكدامن، و مردانى كه خدا را بسیار یاد مى‏كنند و زنانى كه بسیار به یاد خدا هستند، خداوند براى (همه‏ى) آنان آمرزش و پاداشى گرانقدر و بزرگ آماده كرده است.



ادامه مطلب


نوع مطلب : وقف و اقتصاد اسلامی، 
برچسب ها :
لینک های مرتبط :


وقف در جامعه اسلامى به عنوان یكى از سنتهاى پسندیده همواره مورد توجه و علاقه مسلمانان بوده است و موقوفات به صورت گسترده و در زمینه‏هایى متنوع در جامعه آشكار شده است. از دیرباز وقف قرآن به مساجد، اماكن مقدسه و بقاع متبركه وجهه همت واقفان متدین بوده است. آنان به قصد تقرب به خدا و خدمت‏به ساحت قدس امام‏علیه‏السلام و اظهار ارادت به عتبه مقدسه رضویه، نسخه‏هاى خطى نفیس خود را با ایمان و اخلاص تقدیم داشته‏اند.
در این مقال، از میان گنجینه غنى نسخ خطى قرآنهاى وقفى كتابخانه مركزى آستان قدس رضوى مرورى خواهیم داشت‏بر عناوین و القاب رجال (1) واقف و تاملى در شیوه وقفنامه‏نویسى آنان، و منتخبى از آن آثار به شرح زیر ارائه مى‏گردد:
 

بخشهاى مختلف وقفنامه‏ها
 

هر وقفنامه معمولا بخشهاى زیر را در بردارد:
 

الف - عبارت عربى اول وقفنامه‏ها
 

وقفنامه‏ها معمولا با عبارات عربى كه نمایانگر اعتقاد واقفان آنها است‏به صورت عبارتى كوتاه و گویا و گاه طولانى آغاز مى‏شود. شواهد زیر از این قبیل است:
1 - بسم‏الله خیر الاسماء الحمدلله الواقف على الضمائر المطلع على السرائر و الصلوة والسلم على خیر خلقه محمد و آله الاخیار و الاطهار و الابرار (ق 241). (2)
2 - بسم‏الله الرحمن‏الرحیم الحمدلله الواقف على الضمائر و النیات المطلع على السرائر و الخفیات و الصلوة والسلم على خیر خلقه محمد صاحب المعجزات الباهرات و آله المعصومین (ق 230).
3 - هو الحق هذا الجزء من القرآن المجید الذى هو بشرف خط سید الاوصیا و حجة‏الله على اهل الارض و السماء نفس الرسول و زوج البتول و ابى السبطین و امام الثقلین المخصوص باختصاص انما ولیكم الله المعزز باعزاز من كنت مولاه فعلى مولاه... وقف على الروضه المنوره المقدسه المطهره الرضیه الرضویه على ساكنها الف صلوة و سلام و تحیة (ق‏6).
 

ب - عبارات فارسى اول وقفنامه‏ها
 

علاوه بر عبارت «وقف مؤبد و حبس مخلد» كه در اكثر وقفنامه‏ها بچشم مى‏خورد، واقفان عبارات دیگرى جهت تبیین و توضیح وقف آورده‏اند كه به عنوان نمونه چند شاهد ارائه مى‏گردد:
1 - وقف مؤبد و حبس مخلد نمود این قرآن مجید و فرقان حمید را... خاقان جم خدم و قاآن فرشته حشم آن كه به او فخر كند عز و جاه نام خوشش فتحعلى پادشاه
دام ظله به روضه سلطان الاولیا و برهان الاتقیاء ثامن الائمة النجباء و خدام و زائرین این روضه با احترام كه از تلاوت آن مستفیض گردند. ق 108.
2 - وقت مخلد و حبس مؤبد نمود... قزاق‏خان این قرآن و فرقان حمید را بر مزار مرحومه مغفوره ... مهرالنساء صبیه خود كه واقع است در تكیه... آستانه متبركه منوره مطهره مقدسه امام ثامن ضامن مفترض الطاعة واجب العصمة بیرون نبرند در همانجا هر یك از مؤمنین كه خواهند، تلاوت و قراءت نموده ثواب آن به روح مغفوره صلاحیت و فضیلت و تقوى شعار. ق‏257.
3 - وقف مؤبد و حبس مخلد صحیح شرعى نموده شد حسبة لله و طلبا لمرضاته این یك جلد كلام‏الله مجید بر حرم مطهر حضرت ثامن‏الائمه اعنى على بن موسى‏الرضا علیه الآف التحیة و الثناء و بر رواق مطهر آن برگزیده انام كه مؤمنین و مؤمنات در آن تلاوت نمایند و بعد از فراغت از تلاوت این حقیر فقیر سراپا تقصیر واقف را به دعاى خیر یاد و شاد نمایند. ق‏447.
 

ج - شرایط وقفنامه‏ها
 

در اكثر وقفنامه‏ها عبارت: لایباع و لایوهب و لایرهن كه هیچ كس حق فروش و بخشش و رهن را ندارد آمده است، همچنین واقفان براى استمرار موقوفات شرط یا شرایطى را در ضمن وقفنامه‏ها آورده‏اند كه شواهد زیر از این قبیل است:
1 - از اطراف حرم مبارك بیرون نبرند مگر بجهت تعمیر. ق‏159.
2 - از آن موضع شریف و محل منیف نقل و تحویل ننمایند. ق 230.
3 - مقرر آن كه از حرم محترم و كتابخانه تحویل و نقل نكنند. ق 108. 4 - مشروط آن كه این قرآن مجید را از ضریح مبارك بیرون نیارند و در روى صندوق اطهر انور گذارند و در وقت تنظیف ضریح مقدس یكنفر قارى در این چند ساعت زمان اشتغال به این امر مبارك است تلاوت كنند و بعد از فراغ یا در همان مكان مقدس یعنى صندوق اقدس بگذارند، فمن بدله بعد ما سمعه. فاثمه على الذین یبدلونه... . ق‏109.
5 - بدست اطفال بى‏تمیز ندهند و بخارج حرم مطهر نبرند. ق 181.

وبلاگ وقف، احسان ماندگار - Www.Ehsan-Mandegar.MihanBlog.Com
 

د - لعن و نفرین در وقفنامه‏ها
 

نكته دیگرى كه در پاره‏اى از وقفنامه‏ها خودنمایى مى‏كند نگرانى واقفان از تغییر و تبدیل شرایط وقف است. از این‏رو نفرین و لعنت‏خدا و رسول را براى متخلفان خواسته‏اند.
1 - فروشنده در لعنت‏خدا و نفرین رسول باشد. ق‏1047.
2 - بیرون برنده قرآن مزبور از مزار مزبور و فروشنده و خرنده... و سایر تصرفات تصرف كننده وقف به لعنت‏حق سبحانه و تعالى و نفرین رسول صلوات‏الله علیهم اجمعین گرفتار و از رحمت الهى بى‏بهره گردد. ق‏257.
 

ه - ثواب وقف
 

واقفان قرآن كریم به قصد قربت‏حضرت حق و ارادت به ساحت قدس على‏بن موسى‏الرضاعلیه‏السلام قرآن‏هاى خویش را وقف نمودند و ثواب تلاوت آن را نیز به روح امام همام و یا به روح پدر یا مادر خود واقف اختصاص داده‏اند.
1 - در حرم مطهر یا عمارات متبركه به تلاوت آن اشتغال نمایند و ثواب تلاوت و قراءت را هدیه به ارواح مطهرات ائمه معصومین صلوات‏الله علیه اجمعین نمایند و استمداد از ارواح طیبین ایشان جسته روح كثیر الفتوح واقف معظم‏الیه و والدین بزرگوار ایشان را به قراءت سوره مباركه حمد و توحید یاد و شاد نمایند. ق 231.
2 - ثواب آن را مفوض و مرجوع فرمود به روح كثیر الفتوح والدین خود... مبرورون مرحوم مهدى لشكرنویس... كه در یوم لاینفع مال و البنون الامن اتى‏الله - بقلب سلیم عاید روزگار ایشان گردد. ق 584.
 

و - تولیت
 

تولیت عهده‏دار انجام امور موقوفه است كه از طرف واقف به این سمت گماشته شده و در هر عصرى واقفان مراقبت از قرآنها را به متولیان جلیل‏الشان آستان قدس رضوى تفویض نموده‏اند:
1 - تولیت قرآن مزبور به عالیجاه تولیت و صدارت پناه سلاله السادات میرزا محمدعلى و بعد از فوت معظم‏الیه با متولیان عظام این روضه عرش احترام. ق 108.
2 - تولیت آن را مفوض نمودم هر عصرا بعد عصر و قرنا بعد قرن كه جملگى مؤمنین و مؤمنات را ماذون سازد بتلاوت آن در مزار مزبوره. ق‏257.
3 - تولیت وقف مزبور را به جناب واقف معظم‏الیه مفوض نمود به متولیان جلیل‏الشان سركار فیض آثار در هر عصرى از اعصار در حفظ و ضبط آن فراشان آستانه منوره را مامور فرمود كه محبوس نگذارند و به اطفال بى‏تمیز ندهند. ق 231.
 

ز - نام و صفات واقفان
 

در خلال وقفنامه‏ها صفاتى براى واقفان آمده است كه بیانگر خضوع و ارادت به پیشگاه قرآن و عتبه مقدسه امام همام مى‏باشد:
1 - الواقف هو تراب اعتباها و المفتخر بخدمة بابها اعنى سید سلاطین زمان ... المظفر شاه عباس الحسینى الموسوى الصفوى. ق‏6.
2 - وقف مخلد روضه رضیه رضویه ملكوتیه لاهوتیه نمود این قرآن مجید و فرقان حمید را كمترین خلق‏الله محمد معصوم وزیر سابق مازندران. ق 230.
3 - ... بعد از فراغت از تلاوت این حقیر فقیر سراپا تقصیر واقف را به دعاى خیر یاد و شاد نمایند. ق‏447.



ادامه مطلب


نوع مطلب : وقف و اقتصاد اسلامی، 
برچسب ها :
لینک های مرتبط :




وقف، احسان ماندگار
درباره وبلاگ


مدیر وبلاگ :
خرید بک لینک
آمار وبلاگ
کل بازدید :
بازدید امروز :
بازدید دیروز :
بازدید این ماه :
بازدید ماه قبل :
تعداد نویسندگان :
تعداد کل پست ها :
آخرین بازدید :
آخرین بروز رسانی :