تبلیغات
وقف، احسان ماندگار - مطالب تیر 1397
 

وقف در جامعه اسلامى به عنوان یكى از سنتهاى پسندیده همواره مورد توجه و علاقه مسلمانان بوده است و موقوفات به صورت گسترده و در زمینه‏هایى متنوع در جامعه آشكار شده است. از دیرباز وقف قرآن به مساجد، اماكن مقدسه و بقاع متبركه وجهه همت واقفان متدین بوده است. آنان به قصد تقرب به خدا و خدمت‏به ساحت قدس امام‏علیه‏السلام و اظهار ارادت به عتبه مقدسه رضویه، نسخه‏هاى خطى نفیس خود را با ایمان و اخلاص تقدیم داشته‏اند.
در این مقال، از میان گنجینه غنى نسخ خطى قرآنهاى وقفى كتابخانه مركزى آستان قدس رضوى مرورى خواهیم داشت‏بر عناوین و القاب رجال (1) واقف و تاملى در شیوه وقفنامه‏نویسى آنان، و منتخبى از آن آثار به شرح زیر ارائه مى‏گردد:
 

بخشهاى مختلف وقفنامه‏ها
 

هر وقفنامه معمولا بخشهاى زیر را در بردارد:
 

الف - عبارت عربى اول وقفنامه‏ها
 

وقفنامه‏ها معمولا با عبارات عربى كه نمایانگر اعتقاد واقفان آنها است‏به صورت عبارتى كوتاه و گویا و گاه طولانى آغاز مى‏شود. شواهد زیر از این قبیل است:
1 - بسم‏الله خیر الاسماء الحمدلله الواقف على الضمائر المطلع على السرائر و الصلوة والسلم على خیر خلقه محمد و آله الاخیار و الاطهار و الابرار (ق 241). (2)
2 - بسم‏الله الرحمن‏الرحیم الحمدلله الواقف على الضمائر و النیات المطلع على السرائر و الخفیات و الصلوة والسلم على خیر خلقه محمد صاحب المعجزات الباهرات و آله المعصومین (ق 230).
3 - هو الحق هذا الجزء من القرآن المجید الذى هو بشرف خط سید الاوصیا و حجة‏الله على اهل الارض و السماء نفس الرسول و زوج البتول و ابى السبطین و امام الثقلین المخصوص باختصاص انما ولیكم الله المعزز باعزاز من كنت مولاه فعلى مولاه... وقف على الروضه المنوره المقدسه المطهره الرضیه الرضویه على ساكنها الف صلوة و سلام و تحیة (ق‏6).
 

ب - عبارات فارسى اول وقفنامه‏ها
 

علاوه بر عبارت «وقف مؤبد و حبس مخلد» كه در اكثر وقفنامه‏ها بچشم مى‏خورد، واقفان عبارات دیگرى جهت تبیین و توضیح وقف آورده‏اند كه به عنوان نمونه چند شاهد ارائه مى‏گردد:
1 - وقف مؤبد و حبس مخلد نمود این قرآن مجید و فرقان حمید را... خاقان جم خدم و قاآن فرشته حشم آن كه به او فخر كند عز و جاه نام خوشش فتحعلى پادشاه
دام ظله به روضه سلطان الاولیا و برهان الاتقیاء ثامن الائمة النجباء و خدام و زائرین این روضه با احترام كه از تلاوت آن مستفیض گردند. ق 108.
2 - وقت مخلد و حبس مؤبد نمود... قزاق‏خان این قرآن و فرقان حمید را بر مزار مرحومه مغفوره ... مهرالنساء صبیه خود كه واقع است در تكیه... آستانه متبركه منوره مطهره مقدسه امام ثامن ضامن مفترض الطاعة واجب العصمة بیرون نبرند در همانجا هر یك از مؤمنین كه خواهند، تلاوت و قراءت نموده ثواب آن به روح مغفوره صلاحیت و فضیلت و تقوى شعار. ق‏257.
3 - وقف مؤبد و حبس مخلد صحیح شرعى نموده شد حسبة لله و طلبا لمرضاته این یك جلد كلام‏الله مجید بر حرم مطهر حضرت ثامن‏الائمه اعنى على بن موسى‏الرضا علیه الآف التحیة و الثناء و بر رواق مطهر آن برگزیده انام كه مؤمنین و مؤمنات در آن تلاوت نمایند و بعد از فراغت از تلاوت این حقیر فقیر سراپا تقصیر واقف را به دعاى خیر یاد و شاد نمایند. ق‏447.
 

ج - شرایط وقفنامه‏ها
 

در اكثر وقفنامه‏ها عبارت: لایباع و لایوهب و لایرهن كه هیچ كس حق فروش و بخشش و رهن را ندارد آمده است، همچنین واقفان براى استمرار موقوفات شرط یا شرایطى را در ضمن وقفنامه‏ها آورده‏اند كه شواهد زیر از این قبیل است:
1 - از اطراف حرم مبارك بیرون نبرند مگر بجهت تعمیر. ق‏159.
2 - از آن موضع شریف و محل منیف نقل و تحویل ننمایند. ق 230.
3 - مقرر آن كه از حرم محترم و كتابخانه تحویل و نقل نكنند. ق 108. 4 - مشروط آن كه این قرآن مجید را از ضریح مبارك بیرون نیارند و در روى صندوق اطهر انور گذارند و در وقت تنظیف ضریح مقدس یكنفر قارى در این چند ساعت زمان اشتغال به این امر مبارك است تلاوت كنند و بعد از فراغ یا در همان مكان مقدس یعنى صندوق اقدس بگذارند، فمن بدله بعد ما سمعه. فاثمه على الذین یبدلونه... . ق‏109.
5 - بدست اطفال بى‏تمیز ندهند و بخارج حرم مطهر نبرند. ق 181.

وبلاگ وقف، احسان ماندگار - Www.Ehsan-Mandegar.MihanBlog.Com
 

د - لعن و نفرین در وقفنامه‏ها
 

نكته دیگرى كه در پاره‏اى از وقفنامه‏ها خودنمایى مى‏كند نگرانى واقفان از تغییر و تبدیل شرایط وقف است. از این‏رو نفرین و لعنت‏خدا و رسول را براى متخلفان خواسته‏اند.
1 - فروشنده در لعنت‏خدا و نفرین رسول باشد. ق‏1047.
2 - بیرون برنده قرآن مزبور از مزار مزبور و فروشنده و خرنده... و سایر تصرفات تصرف كننده وقف به لعنت‏حق سبحانه و تعالى و نفرین رسول صلوات‏الله علیهم اجمعین گرفتار و از رحمت الهى بى‏بهره گردد. ق‏257.
 

ه - ثواب وقف
 

واقفان قرآن كریم به قصد قربت‏حضرت حق و ارادت به ساحت قدس على‏بن موسى‏الرضاعلیه‏السلام قرآن‏هاى خویش را وقف نمودند و ثواب تلاوت آن را نیز به روح امام همام و یا به روح پدر یا مادر خود واقف اختصاص داده‏اند.
1 - در حرم مطهر یا عمارات متبركه به تلاوت آن اشتغال نمایند و ثواب تلاوت و قراءت را هدیه به ارواح مطهرات ائمه معصومین صلوات‏الله علیه اجمعین نمایند و استمداد از ارواح طیبین ایشان جسته روح كثیر الفتوح واقف معظم‏الیه و والدین بزرگوار ایشان را به قراءت سوره مباركه حمد و توحید یاد و شاد نمایند. ق 231.
2 - ثواب آن را مفوض و مرجوع فرمود به روح كثیر الفتوح والدین خود... مبرورون مرحوم مهدى لشكرنویس... كه در یوم لاینفع مال و البنون الامن اتى‏الله - بقلب سلیم عاید روزگار ایشان گردد. ق 584.
 

و - تولیت
 

تولیت عهده‏دار انجام امور موقوفه است كه از طرف واقف به این سمت گماشته شده و در هر عصرى واقفان مراقبت از قرآنها را به متولیان جلیل‏الشان آستان قدس رضوى تفویض نموده‏اند:
1 - تولیت قرآن مزبور به عالیجاه تولیت و صدارت پناه سلاله السادات میرزا محمدعلى و بعد از فوت معظم‏الیه با متولیان عظام این روضه عرش احترام. ق 108.
2 - تولیت آن را مفوض نمودم هر عصرا بعد عصر و قرنا بعد قرن كه جملگى مؤمنین و مؤمنات را ماذون سازد بتلاوت آن در مزار مزبوره. ق‏257.
3 - تولیت وقف مزبور را به جناب واقف معظم‏الیه مفوض نمود به متولیان جلیل‏الشان سركار فیض آثار در هر عصرى از اعصار در حفظ و ضبط آن فراشان آستانه منوره را مامور فرمود كه محبوس نگذارند و به اطفال بى‏تمیز ندهند. ق 231.
 

ز - نام و صفات واقفان
 

در خلال وقفنامه‏ها صفاتى براى واقفان آمده است كه بیانگر خضوع و ارادت به پیشگاه قرآن و عتبه مقدسه امام همام مى‏باشد:
1 - الواقف هو تراب اعتباها و المفتخر بخدمة بابها اعنى سید سلاطین زمان ... المظفر شاه عباس الحسینى الموسوى الصفوى. ق‏6.
2 - وقف مخلد روضه رضیه رضویه ملكوتیه لاهوتیه نمود این قرآن مجید و فرقان حمید را كمترین خلق‏الله محمد معصوم وزیر سابق مازندران. ق 230.
3 - ... بعد از فراغت از تلاوت این حقیر فقیر سراپا تقصیر واقف را به دعاى خیر یاد و شاد نمایند. ق‏447.



ادامه مطلب


نوع مطلب : وقف و اقتصاد اسلامی، 
برچسب ها :
لینک های مرتبط :


دوشنبه 18 تیر 1397 :: نویسنده :

وقف در اصطلاح فقهی عبارت است ار این که شخصی عین مال خود را حبس دائم کند و منافع آن را شرعاًِ و به رایگان در اختیار تأسیسات یا شخص یا اشخاص مخصوص بگذارد.
فقها در بیان مفهوم اصطلاحی وقف که از نظر شرعی کلمه ی وقف چه مفهومی دارد؟ اختلاف نظر دارند؛ منشأ اختلاف آن است که برخی آن را لازم و برخی جایز می دانند و عدّه ای قصد قربت را شرط تحقّـق وقف می دانند.ولی عدّه ی دیگری چنین عقیده ای ندارند، و غیر این ها. این نوع اختلافات موجب شده است که در تعریف آن نیز با تعاریف گوناگون مواجه شویم. (الکبیسی، 1378،ص67)
از فقها، تعاریف فراوانی در ارتباط با بیان مفهوم اصطلاحی وقف نقل شده که مهمترین آن ها را در اینجا نقل می کنیم:
مرحـوم محقـق حلّی در تعریف آن گفته:«الوقـف عقد ثمرته تحبیس الاصل و اطلاق المنـفه«؛ یعنی وقـف عقدی است که ثمره ی آن حبس کردن اصل و رها کردن منفعـت است.)، این تعـریف از روایت «حبـس الـاصل و سبـل الـثـمره»مستفـاد شـده است. (بهـداروند،1385، ص187)
امام خمینی (قدس سره) در تعریف وقف فرموده است: «تحبیس العین و تسبیل المنفعه«؛یعنی وقف، عبارت از حبس کردن عین و رها کردن منفعت آن است. (خمینی،1380،ص62)
یکی از معاصران در تعریف وقف گفته:«وقف صدقه ی جاریه یا حبس کردن عین (عین ملک) و تسبیل، اطلاق و رها کردن منفعت و مباح کردن آن و فی سبیل الله قرار دادن آن است. حبس به این معناست که«دیگر نتوان آن را معامله کرد و در معرض نقل و انتقال قرار داد»و تسبیل یا اطلاق منفعت آن یعنی رها کردن منفعت آن، به عبارت دیگر، یعنی بهره ی آن را فی سبیل الله و صدقه ی جاریه قرار دادن است. (فیض،1370، ص382)
برخی عالمان از جمله مرحوم بجنوردی در تعریف وقف لفظ تسبیل را بهتر از لفظ اطلاق دانسته است؛ زیرا از یک سو در لفظ تسبیل، راه خدا منظور شده که در نتیجه بر این اساس، لفظ وقف از عبادات خواهد شد و از سوی، این تعریف با سخن پیامبر (ص) که فرموده: «حبس الاصل و سبل المنفعه»هماهنگی دارد. (سلیمی فر،1370، ص12)
در ماده ی 55 قانون مدنی در تعریف وقف گفته شده: «وقف عبارت است از این که مال حبس و منافع آن تسبیل شود. در این تعریف نیز لفظ تسبیل بر لفظ اطلاق ترجیح داده شده»و همچنین در حدیث دیگری در خصوص وقف آمده:«احبس الاصل و سبل الثمره«؛ به همین دلیل برخی از فقیهان همچون شیخ طوسی در کتاب نهایه و سلار در کتاب مراسم، وقف را جزء عبادات برشمردند. شهید اوّل در کتاب دروس، وقف را صدقه ی جاریه معنا کرده. و سلار گفته:«وقف و صدقه یک چیز است.»(دکتر فیض، 1375، ص22)

وبلاگ وقف، احسان ماندگار - Www.Ehsan-Mandegar.MihanBlog.Com


مرحوم صاحب جواهر هیچ یک از تعاریف مربوط به وقف را تعریف حقیقی ندانسته،زیرا معتقد است که هیچ یک از تعاریف وقف جامع افراد و مانع اغیار نیست. بسیاری از فقیهان وقف را عبادت نمی دانند؛گرچه معتقدند که اگر وقف با قصد همراه باشد، ثواب عبادت را نیز خواهد داشت.
همه ی ادیان و شرایع برای وقف اهمّیّت قائل شده اند. هزینه ی نگاهداری معابد و آثار مقدّسه ی دینی از منابع موقوفات تأمین شده که نشان دهنده ی اعتقـادات متدیّـنان بوده است؛ به همین دلیل، در کتاب شرایع، حکم فقهی وقـف بر معبد یهود و نصارا و نیز وقف بر نوشتن تورات و انجیل بیان شده و گفتـه شده که چنان که وقـف به وسیله ی خود یهود و نصارا صورت گـیرد، اشکـال ندارد. (محقق حلی، 1377، ص347)
از آن جا که واقف، اغلب با موقوف علیهم رو به رو نیست، وقف وی صدقه ای شمرده می شود که از منّت و آزار مبطل صدقه، خالی است؛ بدین سبب باطل نمی شود؛ چون در قرآن مجید منّت و آزار، باعث بطلاق صدقه دانسته شده؛چنان که خداوند فرموده:«یا ایّها الذین آمنوا لا تبطلوا صدقاتکم بالمنّ والاذی کالّذی ینفق ماله رئاء النّاس و لا یومن بالله و الیوم الاخر فمثله کمثل صفوان علیه تراب فاصابه وابل فترکه صلداً لا یقدرون علی شیء مما کسبوا والله لا یهدی القوم الکافرین«؛«ای مومنان! صدقات خود را با منّت گذاشتن و آزار باطل نکنید همانند کسی که مالش را برای نمایش دادن به مردم انفاق می کند و به خدا و روز واپسین اعتقاد ندارد. آری، داستان او مثل سنگی است که بر آن خاکی باشد و باران سنگینی بر آن ببارد و آن را همچون سترون و اگذارد. آنان از کار و کردار خویش حاصلی نبرند و خداوند خدا نشناسان را هدایت نمی کند.»(سوره بقره، آیه264)
همه ی مذاهب فقهی اسلام (حنفی، شافعی، مالکی، حنبلی، زیدی و ظاهری) وقف را جایز دانسته اند؛ البته برخی از مذاهب اسلامی، وقف را مشروع ندانسته و آن را منافی اصول اسلامی می دانند، مگر در خصوص مسجد. این قول نزد مذاهب اسلامی متروک است. مذاهب فقهی اسلامی به طور کلّی وقف خانه، زمین، باغ، سلاح، قاطر، لباس و قرآن و نظایر این ها را جایز می دانند. برخی هم وقف را فقط در اسلحه و اسب و قاطر و الاغ جایز دانسته اند و در غیر این ها جایز نشمرده اند. (سلیمی فر، 1370، ص14)
در ماده ی 58 قانون مدنی گفته شده: فقط مالی جایز است که با بقای عین بتوان از آن منتفع شد اعم از این که منقول باشد یا غیر منقول، مشاع باشد یا مفروز.
امام خمینی (قدس سره) فرموده است: آن چه وقف می شود، باید عین مملوک باشد که مدّتی قابل توجّه باقی بماند، به گونه ای که امکان انتفاع منفعت محلله از آن و نیز امکان قبض آن باشد؛ بنابراین، وقف منافع و دیون و وقف چیزهایی که به ملکیّت در نمی آیند، مثل خمر و خنزیر و نیز وقف خوردنی ها و میوه ها صحیح نیست. (خمینی،1380،ص69)
یکـی از نویسـندگـان معاصر می گـوید: «وقـف نه تنها جایـز اسـت، بلـکه در مـوارد و حالاتی راجـح و مستحـب نیز می باشد و در موقعیّت ویـژه ای برای «حقـن دما»و مبارزه با مـال پرستـی و مـال اندوزی و جهت کـاهش اختـلاف طبقـاتی فاحـش واجـب مـی شود. (ابو سعید،1375، ص 17)

نویسنده: عاصفه عظیما

منبع: سایت راسخون





نوع مطلب : مفهوم وقف، 
برچسب ها :
لینک های مرتبط :




وقف، احسان ماندگار
درباره وبلاگ


مدیر وبلاگ :
خرید بک لینک
آمار وبلاگ
کل بازدید :
بازدید امروز :
بازدید دیروز :
بازدید این ماه :
بازدید ماه قبل :
تعداد نویسندگان :
تعداد کل پست ها :
آخرین بازدید :
آخرین بروز رسانی :